روانشناسی هاشملو

دوران شيرخوارگى دوره اى بسيار مهم در رشد و تحول کودک است. در اين دوران، طفل براى اولين بار غذاهاى جديد را مى آزمايد، دندان درمى آورد، مى نشيند، مى ايستد، راه مى رود، شروع به حرف زدن مى کند و هر روز زندگى او توأم با تحولى تازه است. از نظر تکامل عصبى و از جنبه هاى هوشى عاطفى و اجتماعى، دوران شيرخوارگى دوره اى حساس و سرنوشت ساز است. از نظر ابتلا به بيمارى ها نيز اين دوران اهميت ويژه اى دارد. در اين دوران حوادث مختلف در کمين کودک هستند و مى توانند سلامت طفل را به خطر اندازند.

عمده ترىن و مهمترىن مساىل دوران شىرخوارگى ىعنى تغذىه، ایمن سازى ىا واکسىناسیون و پایش رشد کودک مى باشد . در اىنجا به نکات دىگر بهداشتى اىن دوران اشاره خواهد شد که در جاى خود در سلامتى کودک اهمىت زىادى دارند.

رویش دندان ها

زمان دندان درآوردن در اطفال متفاوت است. بعضى از اطفال زودتر و بعضى دىرتر دندان درمى آورند. امّا معمولاً اولىن دندان شىرى در سن  1 ± 6 ماهگى درمى آىد و تا حدود 2.5 سالگى کودک بتدرىج داراى 20 دندان شىرى مى شود.
به طور معمول، ابتدا دندان هاى پىشىن تحتانى و پس از آن دندان هاى پىشىن فوقانى درخواهد آمد در صورتى که طفل تا ىک سالگى دندان درنىاورد نىازمند بررسى است و باىد به پزشک معرفى گردد.
قبل و به هنگام درآوردن هر دندان، علاىمى نظىر آبرىزش از دهان، گاز گرفتن و جوىدن اشىا و گاه تغىىر خلق و خوى کودک مشاهده مى شود.
در بىن مردم مرسوم است که سرماخوردگى، اسهال و هر نوع تبى را به دندان درآوردن نسبت مى دهند که البته اىن اعتقاد صحىح نىست و هر چند در هنگام دندان درآوردن خلق و حال مزاجى کودک اندکى تغىىر مى کند ولى نسبت دادن اىن بىمارى ها به دندان درآوردن طفل درست نمى باشد.
نکته دىگر اىنکه معمولاً مادران وساىلى براى گاز گرفتن در اختىار کودکان قرار مى دهند که اصطلاحا به آن « دندان گىر » مى گوىند. در اىن مورد اولاً باىد در انتخاب آن دقت شود تا مواد و رنگ آنها از موادى که براى سلامتى زىان آور است نباشد و ثانىاً باىد در نظافت آن دقت نمود تا باعث اىجاد بىمارى در طفل نگردد.
بهتر است در هنگام دندان درآوردن براى رفع خارش لثه ها نان برشته در اختىار طفل گذاشته شود. در اىن صورت طفل کم کم به خوردن غذاهاى جامد نىز عادت خواهد کرد.

ترتىب دندان در آوردن بچه ها

مسأله دىگر مصرف داروها در هنگام دندان درآوردن و نىز قبل از 6 سالگى است. قطره آهن که به عنوان مکمل به طفل داده مى شود اگر به درستى مصرف نگردد مى تواند باعث سىاه شدن دندان ها گردد. قطره را باىد در عقب زبان کودک رىخت تا با دندان ها تماس نداشته باشد و بعد از مصرف آن باىد به طفل آب داده شود و دندان هاى او پاک گردد.
داروهاىى مثل تتراسىکلىن نىز در سن قبل از 8 سالگى مى تواند باعث رنگ گرفتگى دندان ها شود. بنابراىن باىد به والدىن آموزش داده شود از مصرف خودسرانه داروها خوددارى کنند.

بهداشت دندان ها

توجه به تغذىه کودک ىکى از اصول مهم سلامت دندان ها است. باىد دقت نمود در تغذىه کودک مواد لازم و کافى براى تشکىل دندان هاى سالم وجود داشته باشد. موادى چون کلسىم، فسفر و وىتامىن هاى D و A براى تشکىل دندان ها ضرورى هستند. اىن مواد در غذاهاىى نظىر شىر، تخم مرغ، سبزىجات و مىوه ها وجود دارد و باىد در برنامهٔ غذاىى مادران شىرده وجود داشته باشد و هنگامى که طفل به غذا خوردن مى افتد اىن مواد در غذاى روزانهٔ او موجود باشد.
نکته دىگر در مورد تغذىه کودک پرهىز از مصرف بى روىه مواد قندى خصوصاً در بىن وعده هاى غذاىى است. موادى نظىر شکلات و نظاىر آن باعث پوسىدگى دندان ها مى شوند.
تغذىه کودک با بطرى خصوصا با آب قند و مواد شىرىن باعث پوسىدگى دندان ها مى شود. پوسىدگى دندان ها بخصوص در مىان اطفالى که به خوابىدن با بطرى عادت داده شده اند به فراوانى دىده مى شود.
پوسىدگى دندان چىست ؟ باکترى هاى موجود در دهان، مى توانند مواد قندى باقىمانده روى دندان ها و دهان را تخمىر کنند. حاصل اىن تخمىر اسىدهاى آلى است که روى مىناى دندان ها اثر کرده، باعث اىجاد حفره کوچکى مى شوند. اىن حفره بتدرىج پىشرفت کرده، حالت پوسىدگى دندان را اىجاد مى کنند.
مسواک زدن از چه زمانى آغاز شود؟
معمول است که مى گوىند مسواک زدن از زمانى باىد آغاز شود که اولىن دندان جوانه مى زند ولى عملاً اىن کار تا حدود سن 3 سالگى که طفل خود مى تواند مسواک بزند توسط والدىن انجام مى شود؛ بدىن ترتىب که ابتدا پس از هر وعده غذاخوردن طفل، دندان هاى او را با ىک گاز تمىز پاک کنند. بتدرىج که طفل مى تواند مسواک بدست گىرد، بدست او مسواک بدهند و او را به اىن کار تشوىق کنند. بچه ها معمولاً رفتار بزرگترها و والدىن را تقلىد مى کنند. بنابراىن ىکى از روشهاى مؤثر ىاد دادن مسواک زدن به بچه ها اىن است که خود والدىن نىز دندان هاى خود را مرتب در جلوى طفل مسواک بزنند.
براى جلب همکارى کودک در اىن مورد، روشهاى مختلفى وجود دارد مثلاً مى توان آن را با بازى توأم ساخت و در موقع مسواک زدن مثلاً به کودک گفته شود مانند جوجه جىک جىک کن، اىن امر کمک مى کند تا دندان هاى جلوى کودک به سادگى مسواک شوند ىا به منظور مسواک کردن دندان هاى عقب به کودک گفته شود مانند شىر غرش کن.
 نکته دىگر در مورد بهداشت دندان ها مراجعه حداقل سالىانه به دندانپزشک بعد از 3 سالگى است تا در صورت وجود هرگونه عارضه آن را در مراحل اولىه کشف کرده از عواقب آن پىشگىرى شود.

گریۀ کودک

اغلب شىرخواران در ساعاتى از شبانه روز گرىه مى کنند و بتدرىج که به سن کودک افزوده مى شود اىن گرىه ها معنى دارتر مى شود.
علل بىشتر گرىه هاى کودک ناشى از گرسنگى، خىس بودن، گرما و سرماى محىط و ترس از تنهاىى مى باشد و در اکثر مواقع مى توان با کمى دقت، علّت گرىه طفل را کشف نمود. باىد به خاطر داشت گرىه تنها راه ارتباط کودکى است که قادر نىست با حرف زدن مشکل خود را بىان کند.
به غىر از حالات ذکر شده، نوعى گرىه بخصوص در 3 ماهه اول زندگى وجود دارد و در 20 - 10 درصد شىرخواران دىده مى شود. شروع حملات اغلب در 3 - 2 هفته اول زندگى است و قبل از 3 ماهگى بهبود مى ىابد ولى گاهى بعد از اىن مدت نىز ادامه مى ىابد. اىن گرىه ها معمولاً در اواخر بعدازظهر ىا غروب اتفاق مى افتد. علت اىن گرىه ناشناخته است، ولى احتمالاً مجموعه اى از عوامل مربوط به والدىن، عوامل مربوط به شىرخوار و محىط در آن نقش دارند.
براى بهبود آن ابتدا باىد والدىن را دلگرمى داده، سعى کنىم نگرانى آنها را کاهش دهىم. آموزش در مورد الگوى طبىعى گرىه، اطمىنان بخشىدن درباره سلامت کودک و پىشنهادهاىى براى آرام کردن کودک مى تواند مفىد باشد.
ازجملهٔ اىن پىشنهادها که مؤثرترىن و مناسب ترىن طرىقه براى رفع گرىه شىرخوار است بغل کردن و به آرامى تکان دادن او مى باشد. ساىر روش هاىى که در آرام کردن کودک ممکن است مؤثر باشد حرکت ملاىم کودک مثلاً به وسىله گهواره، صدا ىا موسىقى تک سىلابى مداوم مثل صداى زنگ ساعت ىا رادىو، اسباب بازى گول زننده بچه ىا قرار دادن ىک بطرى آب نىم گرم مجاور شکم کودک است. در صورتى که هىچ کدام از روش هاى ذکر شده مؤثر نبود مى توان کودک را براى معاىنه نزد پزشک برد تا براى او درمان لازم را انجام دهد.
 علت دىگر گرىه طفل مى تواند بىمارى وى باشد؛ چنانچه گرىه طفل شدىد باشد و نتوان علتى براى آن پىدا کرد و ىا اىن گرىه به غىر از گرىه هاى معمول طفل باشد و همچنىن مواقع دىگرى که علامت دىگرى مانند تب همراه گرىه وجود داشته باشد باىد به پزشک مراجعه کرد.

نحوۀ آموزش استفاده از توالت به کودک
روش هاى مختلفى در امر آموزش نظافت و آداب رفتن به توالت وجود دارد، اىن امر بستگى زىادى به خلق و خوى کودک و کسى که به او آموزش مى دهد دارد. آمادگى کودک در اىن مورد از اهمىت زىادى برخوردار است. کنترل ارادى اسفنکتر مقعد و مجراى ادرار بىن 18 تا 24 ماهگى بوجود مى آىد.
آموزش توالت رفتن، شامل کنترل دفع مدفوع و ادرار در هنگام خواب و بىدارى مى باشد در صورتى که علاىم زىر در کودک دىده شود آموزش توالت رفتن شروع مى شود.
1) دوره هاى خشک بودن کودک به مدت چند ساعت وجود داشته باشد.

2) کودک به لگن توجه کند.

3) در صورتى که خود را خىس کرده باشد درخواست تعوىض کهنه و لباس کند.

4) تواناىى انجام ىک سرى دستورات ساده را داشته باشد.
در آموزش توالت رفتن، اصول ساده اى وجود دارد که بعضى از آنها را در اىنجا ذکر مى کنىم:
1- عصبانىت و تنبىه به خاطر استفاده نکردن از لگن براى انجام دفع ىا به خاطر برگرداندن لگن معمولاً مثمرثمر نخواهد بود.
2- هنگامى که کودک از نشستن بر روى لگن امتناع مى کند به او اجازه داده شود که بلند شود و مثلاً بعد از خوردن غذا دوباره امتحان کند.
3- اگر مقاومت کودک مداوم باشد، آموزش توالت رفتن را حداقل چند هفته باىد به تعوىق انداخت.
4- باىد از آموزش اجبارى کودک اجتناب نمود. زىرا ممکن است به احتباس مدفوع، ىبوست مزمن، بى اختىارى در دفع مدفوع ىا اختلال در رابطه بىن کودک و والدىن منجر شود و اغلب هم، موفقىت در مقابله با خواسته هاى ىک کودک نوپا ناممکن است و تحمىل کردن خواسته ها نىز با استقلال طلبى کودک در حال رشد تداخل دارد و حس تحقىر و سوء ظن را در کودک تقوىت مى نماىد.
5-  کلىد موفقىت در آموزش توالت رفتن کودک در اىن است که به گونه اى با اىن مسأله برخورد شود که کودک آن را به عنوان ىک کار و مهارت خودش ببىند.
6-  سن کودکان براى آموزش توالت رفتن متفاوت است و بسته به خصوصىات فردى هر کودک فرق مى کند.
- معمولاً در ىک سالگى، کودک بعد از خواب روز خشک است، در پانزده ماهگى دوست دارد روى توالت بنشىند، او مى تواند در فواصل ادرار کردن 2 تا 3 ساعت خشک بماند. در 18 ماهگى اگر از او سؤال شود آىا مى خواهد به توالت برود ىا نه ممکن است با حرکت سر بگوىد «  نه » . وقتى موقع ادرار کردن نزدىک مى شود کلماتى از قبىل « اوه » به زبان مى آورد و نشان مى دهد که باىد ادرار کند. در 21 ماهگى هنگامى که خود را تر کرده باشد با اشاره به شلوارش اىن مطلب را مى فهماند. در دو سالگى، کودک بهتر مى تواند ادرار خود را کنترل کند و تقرىباً همىشه احتىاج خود را براى دفع ادرار و مدفوع بىان مى کند. در 2.5 سالگى فاصلهٔ بىن ادرار کردن طولانى مى شود، کودک براى ادرار کردن فعالىت خود را متوقف مى کند و پس از آن دوباره به فعالىت خود ادامه مى دهد.

مراقبت های بهداشتی به هنگام ختنه کردن پسران
ختنه کردن، سنّت پسندىده اى است که در شرع مقدس ما در مورد پسران واجب گردىده است و از اىن گذشته سال هاست که منافع بهداشتى آن از نظر علمى ثابت گردىده است. ازجمله اىن منافع پىشگىرى از عفونت ادرارى است. ختنه کردن، برىدن مقدارى پوست اضافى از سر آلت تناسلى است که به وسىله ىک عمل جراحى کوچک و ساده انجام مى شود.
در مورد سن مناسب ختنه کردن پسران، نظرات گوناگونى ابراز شده است ولى امروزه توصىه مى شود که اىن عمل در دوران نوزادى انجام شود و چنانچه اىن عمل به تأخىر افتد بهتر است قبل از دو سالگى انجام شود. عقىده بعضى از پزشکان بر اىن است که بهتر است از ختنه کردن کودک در سنىن بىن 2 تا 5 سالگى خوددارى شود چه اىن سنىن، سن توجه کودک به آلت تناسلى خوىش است و ممکن است انجام ختنه در اىن سنىن در آىنده فرد را با مشکلاتى روبرو سازد.
ختنه کردن باىد توسط شخص ماهر و آموزش دىده و در شراىط استرىل انجام شود. روش هاى مختلفى براى ختنه کردن وجود دارد ولى اکثر صاحب نظران هنوز روش سنتى ختنه کردن به وسىله جراحى را توصىه مى کنند.
در صورت انجام ختنه در نوزادى باىد توجه داشت که سر آلت تناسلى کودک با کهنه تماس پىدا نکند چون به علت حساسىت بافت پوششى ( اپى تلىوم ) اىن قسمت در اىن سن ممکن است سبب تنگى مجراى ادرارى گردد. لذا به مادران باىد توصىه شود که اگر کودکى قبل از 2 سالگى ختنه شده مرتباً سر آلت طفل را مشاهده در صورت اىجاد چسبندگى در نوک مجرا و ىا تنگى سوراخ سر آلت، کودک را جهت معاىنه نزد پزشک ببرند.

زخم ناشى از ختنه کردن معمولا پس از ىک هفته ترمىم مى ىابد و پس از اىن مدت بخىه ها برداشته مى شوند. در اىن مدّت باىد از کودک مراقبت لازم به عمل آىد تا محل زخم عفونى نگردد.
در صورت وجود تورم بىش از حد، گرىه و بى قرارى بىش از حد کودک و وجود تب باىد کودک را به پزشک نشان داد.

اهمىت تغذىه در دوران پىش از دبستان
در دوره نوباوگى و قبل از مدرسه بتدرىج الگوى غذاى کودک به الگوى غذاى بزرگسالان نزدىک مى شود. در اىن دوران، اگرچه سرعت رشد به مىزان شىرخوارگى نىست ولى به علت اىنکه فعالىت و جنب و جوش کودک بىشتر مى شود نىاز او به مواد غذاىى نىز افزون تر مى گردد. اىن دوران، زمان شکل گىرى عضلات کودک است و بدىن لحاظ نىاز کودک به مواد پروتئىنى افزاىش مى ىابد. رفتار مطلوب غذاىى براى طول مدت زندگى نىز در سنىن کودکى شروع و پاىه گذارى مى شود. لذا برنامه رىزى صحىح غذاىى از طرف والدىن و الگوى غذاىى که سبب رشد طبىعى، سلامتى و مانع کم خونى و ساىر بىمارى هاى مربوط به کمبود مواد مغذى مى شود را باىد از همان دوران کودکى اعمال نمود.
باىد غذاى کودک متنوع باشد و انواع گروه هاى مواد غذاىى را در بربگىرد. تغذىه کودک در اىن سنىن نىازمند حوصله و توجه خاص است؛ چه، در اىن دوران کودکان اغلب به علت بازىگوشى توجهى به تغذىه خود ندارند. از مصرف بى روىه نمک و مواد و غذاهاى چرب به علت عوارضى که مصرف اىن نوع مواد در سلامت آىنده کودک دارند خوددارى شود. مصرف تنقلات و شىرىنى ها و شکلات ها در بىن وعده هاى غذاىى به غىر از اىجاد پوسىدگى دندان ها، سبب بى اشتهاىى طفل شده، مانع از رسىدن مواد غذاىى اصلى به بدن وى مى گردند و حتى الامکان باىد از مصرف آنها خوددارى کرد.

اختلالات شاىع دوران پىش از دبستان
جوىدن ناخن ها : در دوران شىرخوارگى، مکىدن شست و انگشتان دست و حتى گاهى پاها امرى طبىعى است، پس از اىن مدّت گاه ممکن است اىن عادت به صورت ناخن جوىدن تظاهر کند.
جوىدن ناخن در کودکان بزرگتر، گاه نشانه اى از حالات اضطرابى در کودک است. اىن کودکان در مواقعى که نگران ىا متوحش هستند شروع به جوىدن ناخن خود مى کنند. در برخورد با اىن مسأله در کودکان، باىد از سرزنش و تنبىه طفل به اىن علت خوددارى کرد؛ چون، اىن کار باعث تشدىد عارضه در طفل مى گردد. مالىدن مواد تلخ و بدمزه روى انگشت نىز بندرت مؤثر واقع مى شود.
طرىقهٔ بهتر آن است که علل فشار روحى را که بر طفل وارد مى شود ىافت و در رفع آن کوشىد. آىا به طفل در هر مورد خىلى اصرار مى شود؟ آىا به طفل خىلى امر و نهى مى شود؟ آىا مرتب و مکرر سرزنش و تحقىر مى شود؟ آىا والدىن نسبت به طفل خىلى متوقع اند؟ آىا محىط زندگى طفل محىط مناسبى نىست؟ و…
براى دختر بچه اى که سنش بىش از 3 سال است گاه توضىح در مورد زىباىى ناخن ها اگر با مهربانى و به طور دوستانه پىشنهاد شود، ممکن است براى رفع عارضه ناخن جوىدن مؤثر واقع شود.
بى اختىاری ادرار : بى اختىارى ادرار به دفع بى اختىار ادرار در سنى گفته مى شود که قاعدتاً کودک باىد اختىار ادرار خود را داشته باشد. شاىع ترىن نوع بى اختىارى شب ادرارى است. شىوع شب ادرارى، قبل از 6 سالگى زىاد است. علت آن بندرت در اثر اختلال عضوى است و بىشتر علت آن تأخىر در بلوغ اسفنکتر مجراى ادرارى است و اىن تأخىر در اثر عوامل روانى مربوط به والدىن و کودک در ارتباط با اىن مسأله ممکن است طولانى تر شود.
در برخورد با مسأله شب ادرارى، ابتدا براى کسب اطمىنان از اىنکه ضاىعه ىا عفونتى وجود ندارد طفل باىد توسط پزشک معاىنه گردد. در صورتى که پزشک تشخىص دهد ضاىعه اى وجود ندارد مى توان امىدوار بود اىن مسأله تا 6 سالگى از بىن برود.
براى درمان شب ادرارى روشهاى مختلفى پىشنهاد شده است که برخى از آنها عبارت اند از: درمان داروىى، استفاده از زنگ هاىى که اگر طفل بستر خود را خىس کند، به صدا درمى آىند و درمان هاى مشورتى.
چون مىزان عود شب ادرارى در درمان داروىى بالا است و به کارگىرى زنگ ها نىز چندان ساده نىست، امروزه بىشتر بر درمان هاى مشورتى و رفتار درمانى که در آن طفل نقش فعال و مسئولانه به عهده گىرد تکىه مى شود.
برخى از جنبه هاى اىن نوع درمان، به قرار زىر است:
1- کودک، قبل از خواب ادرار کند.
2- لباس ها و بستر خود را خودش تعوىض کند.
3- بعد از شام، ماىعات نخورد.
4- والدىن براى هر شبى که کودک خود را خىس نکند از طرىق دادن جاىزه مناسب سنش، او را تشوىق مثبت نماىند.
در خاتمه باىد ىادآور شد که والدىن نباىد با خشم و تنبىه با اىن مسأله برخورد کنند.